ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ
Բովանդակություն
Տիտղոսաթերթ
Առաջաբան
Գլուխ առաջին Գլուխ
երկրորդ Գլուխ
երրորդ Գլուխ չորրորդ Գլուխ
հինգերորդ
Ամփոփում
Գրականության ցանկ
Բովանդակություն (ըստ
աղբյուրի)
[ էջ 256 ]
ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ
ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՅԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 1890-ԱԿԱՆ ԹԹ. ՄԵՐՁԱՎՈՐԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄԻ ՆԱԽՕՐՅԱԿԻՆ ԵՎ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ
1. ԳԼԱԴՍՏՈՆԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ 1892-1894 թթ.
Մեծ Բրիտանիայի և եվրոպական պետությունների հասարակայնության լիբերալ շրջանակները, իսկ հետագայում նաև բրիտանական պատմագրությունը համարում էին Գլադստոնին մեծ պետական գործիչ, որն իր գործունեության ընթացքում մշտապես պաշտպանել է փոքր ժողովուրդների իրավունքները, կարեկցանքով վերաբերվել նրանց տառապանքներին: Իրականում նա մարդասիրության դիմակ էր հագնում միայն այն ժամանակ, երբ գտնվում էր ընդդիմության մեջ: 1890 թ. ունեցած իր ելույթներում նա պահանջում էր, որպեսզի կառավարությունը խստորեն նախազգուշացնի Բարձր Դռանը, որ անգլո-թուրքական կոնվենցիայի պարտավորությունների անտեսումը կարող է ստեղծել «արտակարգ լրջության իրավիճակ և հետևանքներ»:1 Հայտնի գիտնական և հասարակական գործիչ Էմիլ Դիլլոնը2 նույնիսկ նշում էր, որ, ելնելով Ռուսաստանի աշխարհագրական դիրքից, «բարյացակամ տրամադրություններից», «քաղաքակրթական առաքելությունից»,
__________________________________
1 A Vanishing Treaty..., p. 172.
2 Դիլլոն (Dillon) Էմիլ (1854-1933) – իռլանդացի գիտնական ու լրագրող,
արևելյան լեզուների և համեմատական լեզվաբանության մասնագետ: 1880-ական թթ. աշխատել
է Պետերբուրգի, Խարկովի համալսարաններում, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում,
ուսումնասիրել է հայոց լեզուն և գրականությունը: Գրել է հայոց լեզվին նվիրված
մի շարք աշխատություններ, թարգմանել հայկական սկզբնաղբյուրներ: 1895 թ., որպես
Լոնդոնի «Դեյլի Տելեգրաֆ» թերթի թղթակից, եղել է Օսմանյան կայսրությունում, այցելել
Արևմտյան Հայաստան: Հավաքել է մեծ քանակությամբ տեղեկություններ, հրատարակել
է Հայկական հարցին վերաբերող հոդվածաշար:
[ էջ 257 ]
ինչպես նաև «...քրիստոնեության, բարոյականության, մարդասիրության շահերից, ...լիբերալ կուսակցության հռչակավոր ղեկավարը Հայկական հարցի լուծման հնարավորությունը պահանջում էր տալ ռուսական կառավարությանը»3: Իր ելույթներում Գլադստոնը բազմիցս մեջբերում էր Փարիզի պայմանագիրը, համաձայն որի տերությունները երաշխավորում էին Օսմանյան կայսրության ամբողջականությունը, միաժամանակ պատասխանատվություն կրելով նրա ներքին խնդիրների համար: Գլադստոնի կենսագիր Փոլ Քնեպլենդի վկայությամբ, 1890-ական թթ. սկզբին նա բավականին անհանգստացած էր Հայաստանի դրությամբ, համարելով, որ ներկայումս միմիայն եվրոպական տերությունների համատեղ գործողություններով կարելի կլինի բարելավել հայերի կյանքի պայմանները: Գլադստոնի տեսակետը Թուրքիայում բարենորոգումների վերաբերյալ սահմանափակվում էր տեղական ինքնավարության ստեղծումով և «ազնիվ ու խելացի» նահանգապետների նշանակումով:4
Գլադստոնի իշխանության շրջանը համընկավ սուլթանական կառավարության կողմից հայ բնակչության կոտորածներ կազմակերպելու նախապատրաստման փուլի հետ: 1892 թ. Բարձր Դուռը պաշտոնապես արգելեց իր կողմից չհաստատված դպրոցների գործունեությունը: Այլ որոշման համաձայն, պետական ծառայության կարող էին անցնել միմիայն կայսրության այն հպատակները, որոնք ավարտել էին պետական, այսինքն մահմեդական ուսումնական հաստատություններ: Քրիստոնյաների դպրոցներին պատերազմ հայտարարելուց հետո սուլթանական կառավարությունն անցնում է ոչ մահմեդական գրականության «ոչնչացմանն ու բնաջնջմանը»: Արգելվեցին անգլիական գրականության այնպիսի դասականներ, ինչպիսիք են Շեքսպիրը, Բայրոնը, Միլթոնը, Սքոթը, ինչպես նաև Աստվածաշնչի այն գլուխները, ուր հանդիպում են «հալածանք», «խիզախություն», «ազատություն», «իրավունք», «միություն», «հավասարություն», «զենք», «հերոս», «կոտորած», «բռնապետություն» և այլ նման բառեր ու բառակապակցություններ: Համապատասխանաբար 1886 և 1892 թթ. Կոստանդնուպոլսում հրատարակվեցին «Պաշտպանություն» և «Համիդիե պարագլուխները» գրքերը, որոնք ուղղված էին քրիստոնեության և կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդների դեմ: Այդ և նման մեծ տարածում ստացած ընդգծված հակաքրիստոնեական բնույթ կրող հրատարակությունները,
__________________________________
3 Lanin E.B. Armenia and the Armenian People. - The Fortnightly
Reviw, 1890, vol. 54, p. 270.
4 Knaplund Paul. Gladstone`s Foreign Policy. New York, London,
1935, p. 159.
[ էջ 258 ]
ինչպես նաև մայրաքաղաքի թուրքական մամուլում հրապարակված բազմաթիվ հոդվածները, հատուկ դեր պետք է խաղային մահմեդական մոլեռանդությունը բորբոքելու և հայ բնակչության կոտորածները կազմակերպելու գործում:5
Այսպիսով, ակնհայտ էր դառնում, որ թեև հայ բնակչության ծանր վիճակի հիմքում ընկած էին խորը քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ազգային հիմքեր, սուլթանական կառավարությունը նպատակադրվել էր իր առջև ծառացած խնդիրները լուծել երկրի մահմեդական բնակչության կրոնական մոլեռանդությունը բորբոքելու, այն հայերի դեմ ուղղելու միջոցով:
Հունիսի 22-ին Էրզրումում Մեծ Բրիտանիայի նոր հյուպատոս Գռեյվզը դեսպան Ֆորդին հաղորդում էր 4-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ Զեքքի-փաշայի մասնակցությամբ քաղաքում կայացած շրջանի համիդիե քրդական հեծելազորի իսկական զինվորական ծառայության անցնելու պաշտոնական արարողության մասին: Ըստ հյուպատոսի, սուլթան Աբդուլ Համիդի հատուկ հրովարտակի ընթերցումից հետո տեղի ունեցավ զինվորական շքերթ, որին, կանոնավոր զորամասերի շարքին, մասնակցեցին շուրջ 1500 քուրդ հեծյալներ, որոնք զինված էին Մարտինի և Բերդան տեսակի հրացաններով: Մինչ այդ, հունիսի 10-ին, Զեքքի փաշան նման շքերթ էր ընդունել նաև Վանում: Իր ելույթում նա նշում էր, որ կառավարությունն արդեն կազմավորել է 20 հազ. հեծյալից բաղկացած քրդական 40 զորագունդ, որոնց հրամանատարությունը պետք է իրականացնեն կանոնավոր բանակից ընտրված 40 գնդապետներ և 150 կապիտաններ:6
Գլադստոնի կառավարությունը շարունակեց պահպանողականների որդեգրած գիծը Հայկական հարցում, անուշադրության մատնելով Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող արմատական փոփոխությունները, սուլթանական իշխանությունների հետզհետե սաստկացող հակահայկական քաղաքականությունը: Պատասխանելով արտաքին գործերի նախարար Ռոզբերիին ուղղված Մինաս Չերազի նամակին (17 հոկտեմբերի),
__________________________________
5 Maccoll Malcolm. The Constantinople Massacre and its Lesson.
- The Contemporary Review, 1895, vol. 68, pp. 750-752.
6 Turkey, No 3 (1896) ..., pp. 33-34.
[ էջ 259 ]
փոխնախարար Ֆիլիպ Քարրին7 գրում էր, որ ներկայումս Ռոզբերին անհրաժեշտություն չի տեսնում Բեռլինի պայմանագիրը ստորագրած տերությունների համատեղ քայլեր ձեռնարկելու մեջ: Ըստ Քարրիի, բրիտանական դեսպանությանն ու դեսպանին հանձնարարություն է տրված տեղական իշխանությունների կողմից հայերի հանդեպ տեղի ունեցած հալածանքի կամ անարդարության յուրաքանչյուր դեպքի առնչությամբ անհապաղ միջամտություն պահանջել Բարձր Դռնից: Ռոզբերիի կարծիքով, ներկայիս պայմաններում նման քաղաքականությունը շատ ավելի արդյունավետ է, քան ձևական բնույթ կրող պաշտոնական ներկայացումները:8
Նոյեմբերի 11-ին Աբդուլ Համիդն իր մոտ է հրավիրում դեսպան Ֆորդին և հայտարարում, որ շուտով պատրաստվում է իրականացնել կայսրության ասիական շրջանների բարենորոգումների ծրագիրը: Նա դեսպանին տեղեկացնում էր, որ դեռևս մեկ տարի առաջ վստահելի պաշտոնյաներ էր ուղարկել հայերով բնակեցված շրջանները, որոնք մանրամասնորեն ուսումնասիրել են երկրի վիճակը և ներկայացրել իրեն ամբողջական զեկուցագիր, որի հիման վրա էլ պետք է իրագործվեն բարենորոգումները: Սուլթանը մտադրված էր գարնանը հատուկ լիազորություններով հանձնաժողով ուղարկել ասիական շրջանները` ժանդարմերիայի ու դատարանների գործունեությունը բարեկարգելու և ընդհանրապես անարդարության իրավական բոլոր խոչընդոտները վերացնելու նպատակով: Աբդուլ Համիդը Ֆորդին հավաստիացնում էր, որ անկեղծորեն ցանկանում է ապահովել իր բոլոր հպատակների «բարեկեցությունն ու երջանկությունը» և ձերբազատվել իր ներքին քաղաքականության «արտասահմանյան քննադատներից»:9 Նոյեմբերի 16-ին Ռոզբերին Ֆորդին հանձնարարում էր փոխանցել սուլթանին բրիտանական կառավարության շնորհավորանքները բարենորոգումների իրագործման կապակցությամբ որոշում ընդունելու
__________________________________
7 Քարրի (Currie) Ֆիլիպ - բրիտանացի դիվանագետ: 1888-1893 թթ. ` արտաքին
գործերի նախարարի մշտական տեղակալ, 1893-1898 թթ. ` դեսպան Թուրքիայում, 1898-1903
թթ. ` դեսպան Իտալիայում:
8 FO 424/172, No. 98, pp. 75-76.
9 FO 424/172, No. 103, pp. 77-78.
[ էջ 260 ]
համար, ինչը նպաստելու է «կայսրության հզորացմանն ու բոլոր հպատակների երջանկության ապահովմանը»:10
Սակայն Աբդուլ Համիդը ոչ միայն չկատարեց բրիտանական կառավարությանը տված իր հերթական խոստումը, այլև օգտագործեց 1893 թ. սկսված իրադարձություններն իր հակահայկական ծրագիրն իրագործելու համար: 1893 թ. հունվարի 19-ին կայսրության մի շարք խոշոր քաղաքներում` Ամասիայում, Մարզվանում, Չորումում, Թոխաթում, Յոզղատում, Անգորայում, Դիարբեքիրում և Սեբաստիայում, կենտրոնական շինությունների պատերին և հասարակական վայրերում միաժամանակ փակցվեցին և տարածվեցին հակասուլթանական բովանդակություն պարունակող թռուցիկներ: Պարսավագրում մասնավորապես նշվում էր, որ սուլթան Աբդուլ Համիդն այլևս անկարող է ղեկավարել կայսրությունը, լուծել երկրի առջև ծառացած խնդիրները, նրանից պահանջվում էր հրաժարվել գահից: Այդ իրադարձությունն անմիջապես օգտագործվեց իշխանությունների կողմից հայ բնակչության դեմ: Նշված համարյա բոլոր քաղաքներում սկսվեցին հայերի տների խուզարկություններ և համատարած ձերբակալություններ: Ըստ Տրապիզոնում բրիտանական հյուպատոս Լոնգուորթի տեղեկատվության, մեկ օրվա ընթացքում միայն Ամասիայում քաղաքի իշխանությունները ձերբակալել էին շուրջ 300 հայերի:11
Նույնիսկ այն ժամանակ արդեն ակնհայտ էր, որ այդ դեպքերը կազմակերպվել և իրագործվել էին կառավարության գործակալների կողմից` մահմեդական բնակչության շրջանում հակահայկական տրամադրություններ ստեղծելու և քրիստոնյաների համար արդարություն պահանջող եվրոպական տերությունների մոտ հայերի վարկը նսեմացնելու, նրանց դավադրության մեջ մեղադրելու նպատակով:12
Փետրվարի 26-ին Ֆորդը Ռոզբերիին հաղորդում էր, որ Սեբաստիայի վալին թռուցիկների տպագրման մեջ էր մեղադրել Մարզվանի ամերիկյան քոլեջի տնօրինությանը,
__________________________________
10 Turkey No. 3 (1896)..., pp. 42-43.
11 Նույն տեղում, էջ 63:
12 Bliss E.M. Turkey and Armenian Atrocities. Philadelphia, 1896,
pp. 337-342; Gabrielian M.S. Armenia: A Martyr Nation. A Historical Sketch
of the Armenian People from Tradition Times to the Present Tragic Days. New
York, 1918, pp. 225-230.
[ էջ 261 ]
ձերբակալել հայազգի ուսուցիչներ Թումայանին ու Գայայանին13 և բանտարկել ընդհանուր առմամբ շուրջ 2 հազ. հայերի: Մի քանի օր անց հրդեհվել էր քոլեջի օրիորդաց վարժարանի մասնաշենքը:14 Հյուպատոս Լոնգուորթի տեղեկության համաձայն, հրդեհն իրագործել էր Սեբաստիայի վիլայեթի ժանդարմերիայի փոխհրամանատարը:15
Նույն օրերին Անգորայում բրիտանական փոխհյուպատոս Նյուտոնը հաղորդում էր գլխավոր հյուպատոսի պաշտոնակատար Վռենչին քաղաքում տեղի ունեցած խուզարկությունների արդյունքում 50-60 հայերի ձերբակալության,16 իսկ Էրզրումում հյուպատոսի պաշտոնակատար Ֆիցմորիսը` Երզնկայի իշխանությունների կողմից ազգությամբ իտալացի Ջոզեֆ Գոլիտիի բանտարկության փաստերի մասին: Վերջինս մեղադրվում էր հայ հեղափոխականների հետ ունեցած իր կապերի մեջ: Ըստ Էրզրումի վալիի կողմից տրված բացատրության, Կոստանդնուպոլսի իշխանությունները հրահանգել էին ձերբակալության ենթարկել յուրաքանչյուր արտասահմանցու, որը կարող էր որևէ առնչություն ունենալ հայկական շարժման հետ: Ֆիցմորիսի կարծիքով, թուրքական իշխանությունների նման վարքագիծը լրջորեն ոտնահարում է արտասահմանցիների իրավունքները, որոնք երաշխավորված են համապատասխան պայմանագրերով:17
__________________________________
13 Թումայանը և Գայայանը հանդիսանում էին 1885 թ. Մարզվանի «Անատոլիա»
քոլեջի ուսանողների կողմից ստեղծված «Փոքր Հայքի կազմակերպության» գաղափարական
ղեկավարները: Կազմակերպության հիմնական նպատակներն էին պատմական Փոքր Հայքի,
Կիլիկիայի և Սև ծովի ափամերձ հայաբնակ վայրերում ազատագրական գաղափարների տարածումը,
ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության արթնացումը, ինքնապաշտպանության նախապատրաստումը:
Կազմակերպությունը մասնաճյուղեր ուներ Եվդոկիայում, Մալաթիայում և Կեսարիայում:
Մարզվանի մասնաճյուղը ստեղծել էր մի քանի զինված խմբեր, որոնք պայքար էին մղում
թուրք և քուրդ ավազակախմբերի դեմ` անկախ ազգությունից պաշտպանելով աշխատավոր
ժողովրդի շահերը:
14 Turkey No. 3 (1896)..., pp. 63-64.
15 Նույն տեղում, էջ 64-65:
16 Նույն տեղում, էջ 73-74:
17 Նույն տեղում, էջ 72-73:
[ էջ 262 ]
Մարտի 26-ին Ֆորդը զրույց է ունենում արտաքին գործերի նախարար Սաիդ փաշայի հետ, որի ընթացքում վերջինիս ուշադրությունն է հրավիրում կայսրության հայերով բնակեցված շրջաններում տիրող «անբավարար» վիճակի վրա: Դեսպանը նշում էր, որ տարբեր աղբյուրներից ստացված տեղեկատվության համաձայն, «Փոքր Ասիայի քրիստոնյա համայնքների հանդեպ շատ դեպքերում կիրառվում է դաժան, անարդար և ճնշման քաղաքականություն»: Նա խստորեն նախազգուշացնում էր նախարարին այն մասին, որ թուրքական կառավարությունը կարող է հայտնվել վտանգի առջև, եթե համապատասխան միջոցներ չձեռնարկի ճնշման քաղաքականությանը վերջ դնելու ուղղությամբ: Ֆորդը տեղեկացնում էր Սաիդ փաշային հայտնի դեպքերի առնչությամբ Անգլիայում ստեղծված «ճնշող տպավորությունների», խորհրդարանի անդամների կողմից պարբերաբար ներկայացվող հարցապնդումների մասին:
Սաիդ փաշան պատասխանում է, որ բրիտանական թերթերում տպագրված փաստերը մեծապես չափազանցված են և շատ դեպքերում ճշմարտությանը չեն համապատասխանում: Միաժամանակ նա չի մերժում հայերի շրջանում կատարված ձերբակալությունները, նշելով, որ կառավարության կողմից իրագործված արագ միջոցառումները դրական արդյունք ունեցան դեպքերի զարգացման վրա: Նախարարը դեսպանին խոստանում է տրամադրել այդ դեպքերի կապակցությամբ Անգորայի վալիի կողմից կառավարությանը ներկայացված ամբողջական զեկուցագրի անգլերեն թարգմանությունը:
Այնուհետև դեսպանը դիմում է նախարարին դեսպանության ռազմական կցորդ, երկրի իրավիճակին քաջատեղյակ և թուրքերենին տիրապետող գնդապետ Չերմսայդին արևելյան շրջաններ գործուղելու խնդրանքով: Ըստ Ֆորդի, Չերմսայդի անկողմնակալ զեկույցը արևելյան շրջաններում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ կարող է օգտակար լինել նաև սուլթանական կառավարության համար: Սաիդ փաշան խոստանում է քննարկել հարցը մեծ վեզիրի հետ և պատասխանել Ֆորդին, միաժամանակ մտահոգություն հայտնելով, որ Չերմսայդի առաքելությունը կարող է նոր հույսեր տալ հայերին օտարերկրյա աջակցության վերաբերյալ և լրացուցիչ լիցք հաղորդել հայկական «ապստամբական շարժմանը»: Դեսպանը նշում է, որ չի կարող համաձայնել նախարարի նման կարծիքի հետ, քանի որ կցորդի առաքելության հիմնական նպատակը կայանալու է միմիայն դեպքերի և իրավիճակի քննություն կազմակերպելու մեջ, ինչը որևէ առնչություն ունենալ չի կարող «հայերի կարգավիճակին վերաբերող խնդրի լուծման» հետ:
[ էջ 263 ]
Հանդիպման վերջում բրիտանական դեսպանը հիշեցնում է նախարարին սուլթանի կողմից մի քանի ամիս առաջ բրիտանական կառավարությանը տված խոստումի` արևելան շրջաններ բարենորոգումներն իրագործող հանձնաժողով գործուղելու կապակցությամբ:
Հաղորդելով Ռոզբերիին Սաիդ փաշայի հետ ունեցած իր զրույցի մանրամասները, Ֆորդը եզրակացնում էր, որ թուրքական կառավարությունը մի կողմից` հասկանում է հայերի վիճակի կապակցությամբ ստեղծված դրության ողջ լրջությունը, իսկ մյուս կողմից` փորձում է ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները` «իրապես գոյություն ունեցող հեղափոխական շարժման հետագա զարգացումը կանխելու նպատակով»:18
Մարտի 31-ին Ֆորդը Ռոզբերիին հաղորդում էր, որ դատավարություն բացելու նպատակով թուրքական իշխանությունները Մարզվանի ամերիկյան քոլեջի ուսուցիչներ Թումայանին ու Գայայանին, ինչպես նաև սուլթանական կառավարության դեմ դավադրություն կազմակերպելու մեջ մեղադրվող շուրջ 800 հայերի տեղափոխել են Անգորա: Մի քանի օր անց Սաիդ փաշան տեղեկացնում էր Ֆորդին, որ սուլթանը ներում է շնորհել Կեսարիայի, Յոզղատի և Մարզվանի մեծ թվով հայերի, սակայն դավադրության հիմնական մասնակիցները կանգնելու են դատարանի առջև:19
Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Ֆորդի կողմից ապրիլի 7-ին Ռոզբերիին ուղղված գաղտնի զեկուցագիրը: Փաստաթուղթը հերթական անգամ վկայում է այն մասին, որ սուլթան Աբդուլ Համիդը բարենորոգումների իրագործման որևէ ցանկություն չուներ և մտադրված էր խնդիրը լուծել բռնի միջոցներով, հաշվի չառնելով նույնիսկ տերությունների հնարավոր միջամտությունը: Դեսպանը գրում էր, որ գաղտնի և վստահելի տեղեկատուի տվյալների համաձայն, ապրիլի 5-ին Աբդուլ Համիդն իր մոտ է հրավիրում և երկարատև զրույց ունենում փոխարտգործնախարար, հայազգի Արթին փաշայի հետ: Սուլթանը մեղադրում էր Կոստանդնուպոլսի նշանավոր հայերին և, մասնավորապես, պաշտոնյաներին «անկարգություններ բորբոքելու և արտասահմանում գործող հայկական կոմիտեների հետ համատեղ բրիտանական խորհրդարանում հարցեր հրահրելու մեջ»: Արթին փաշան կտրականապես մերժում է մայրաքաղաքի հայ համայնքի հանցավորությունն ու պատասխանատվությունը, նշելով, որ խնդրի լուծման միակ դեղամիջոցը հանդիսանում է
__________________________________
18 Նույն տեղում, էջ 70-71:
19 Նույն տեղում, էջ 74-75:
[ էջ 264 ]
սուլթանի կողմից խառը հանձնաժողով կազմավորելը և արևելյան շրջաններ գործուղելը` իրավիճակն ուսումնասիրելու և անհրաժեշտ բարենորոգումներ իրագործելու համար: Սուլթանը պատասխանում է, որ նույնիսկ չնչին մտադրություն չունի նման հանձնաժողով ուղարկելու, քանի որ այն ավելի կբարդացնի իրավիճակը և առիթ կստեղծի տերությունների կառավարությունների համար` հարցին միջամտելու նպատակով: Աբդուլ Համիդն ավելացնում է, որ մտադիր է ինքնուրույն կառավարել իր երկիրը և բարդությունների առաջացման, նույնիսկ համընդհանուր կոտորածի դեպքում, նա չի հանդուրժի նրանցից նույնիսկ մեկի միջամտությունը: Նա հանձնարարում է Արթին փաշային զգուշացնել Կոստանդնուպոլսի նշանավոր հայերին, որ խնդրի բարդացման ամբողջ պատասխանատվությունն ընկնելու է իրենց վրա: Արթին փաշան, նկատելով, թե ինչ հետևանքներ կարող են ունենալ մոլեռանդության արտահայտությունները, աղերսում է սուլթանի առջև գթասրտություն հանդես բերել իր քրիստոնյա հպատակների նկատմամբ:20
Ապրիլի 10-ին Ֆորդն առաջարկում էր Ռոզբերիին հետաձգել Չերմսայդի գործուղումը, քանի որ այդ նախաձեռնությունն իր դրական արդյունքն ունեցավ սուլթանի կողմից Մարզվանի դեպքերի առնչությամբ ձերբակալված հայերին ներում շնորհելու հարցում: Միաժամանակ դեսպանն առաջարկում էր հանձնարարել Կոստանդնուպոլսում գտնվող հյուպատոս Գռեյվզին Էրզրում վերադառնալու ճանապարհին այցելել Անգորա, Յոզգատ, Կեսարիա, Սեբաստիա, Խարբերդ ու Դիարբեքիր և մանրամասն զեկուցագիր ներկայացնել «հայկական շարժման և ճնշման թուրքական մեթոդների» մասին:21
Մարզվանի քոլեջի մասնաշենքի հրկիզման և ուսուցիչների ձերբակալության հարցում բրիտանական դեսպանությունը համագործակցում և խորհրդակցում էր ԱՄՆ դիվանագիտական ներկայացուվչության հետ: ԱՄՆ քաղաքական շրջանակները մեծ նշանակություն էին տալիս Հայկական հարցին, օգտագործելով այն որպես սուլթանի վրա ճնշում գործադրելու, ինչպես նաև կայսրության քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ ամերիկյան ազդեցության հաստատման միջոց: Այդ ընթացքում Սպիտակ տանն ու սենատում ավելի հաճախ էին քննարկում Հայկական, քան Վենեսուէլայի հարցը:22 Թեև 19-
__________________________________
20 FO 424/175, No. 32, p. 32.
21 Turkey No. 3 (1896)..., p. 80.
22 Godkin E.L. The Armenian Resolutions. - The Nation, 1896, vol.
62, January 30, p. 93.
[ էջ 265 ]
րդ դ. վերջում Մերձավոր Արևելքը չէր հանդիսանում ամերիկյան քաղաքական ազդեցության ոլորտ, ԱՄՆ կառավարությունն իր միսիոներների միջոցով23 հետզհետե հող էր նախապատրաստում ապագայի համար: Ամերիկյան միսիոներները հովանավորում էին քրիստոնյա փոքրամասնություններին, համապատասխան աշխատանք տանում նրանց ավետարանչական դարձնելու ուղղությամբ, տպագրում և տարածում գրականություն, հիմնում եկեղեցիներ, դպրոցներ24 և հիվանդանոցներ, բնութագրելով իրենց հարաբերությունները կայսրության քրիստոնյա հպատակների հետ որպես մշակութային, բարեգործական և առևտրական: Կայսրության քրիստոնյաների համար Ամերիկան մեծ երկիր էր, որն իրենց ուղարկում էր բարեգործներ, ուսուցիչներ և բժիշկներ: Ամերիկյան միսիոներության գործուն աշխատանքի հետևանքով 1891-1898 թթ. շուրջ 12 հազ. 500 հայեր գաղթեցին ԱՄՆ:25
Սուլթանական կառավարությունը մեծ կասկածանքով էր վերաբերվում ամերիկյան միսիոներների գործունեությանը, միաժամանակ համարելով ԱՄՆ-ն որպես երկրի տնտեսական զարգացմանն օժանդակող կարևոր գործոն: ԱՄՆ-ն վաճառում էր Թուրքիային
__________________________________
23 Ամերիկյան միսիոներության շարժումը դեպի Մերձավոր Արևելք սկսվեց
1819 թ., Ջեյմս Մոնրոյի նախագահության օրոք, երբ արտասահմանյան միսիաների ամերիկյան
վարչությունը Օսմանյան կայսրություն գործուղեց քահանաներ Պլինի Ֆիսկին և Լևի
Պարսոնզին` գործունեության հնարավորություններն ուսումնասիրելու նպատակով: Սկզբնական
շրջանում միսիոներության գլխավոր նպատակն էր մահմեդականների կրոնափոխությունը,
սակայն երբ շուտով հայտնի դարձան այդ նպատակին արագ հասնելու դժվարությունները,
միսիոներներն ուղղեցին իրենց ջանքերը տեղի քրիստոնյա համայնքների` հայերի, հույների,
ղպտիների և այլոց ՙհոգևոր վերանորոգմանը՚ (De Novo J. American Interests and
Policies in the Middle East. 1900-1939. Mineapolis, 1963, pp. 8, 11-12) :
24 1900 թ. տվյալներով, Օսմանյան կայսրությունում աշխատում էր 162
ամերիկյան միսիոներ` 900 տեղացի օգնականների աջակցությամբ: Ավելի քան 40 գիշերօթիկ
դպրոցներում և 7 քոլեջներում ուսանում էջն 2 հազ. 700 տղա և աղջիկ, 15 հազ. երեխա`
բազմաթիվ նախակրթարաններում (De Novo J. Op. cit., p. 9):
25 Mirak R. Armenian Emigration to the United States to 1915. -
Journal of Armenian Studies, 1975, Autumn, vol. 1, pp. 33-34.
[ էջ 266 ]
արդյունաբերական և գյուղատնտեսական մեքենաներ, հեծանիվներ և այլն: Տարեկան երկիր էր ներմուծվում ավելի քան 2 հազ. գութան:26 1900 թ. Թուրքիայից ԱՄՆ էր արտածվում 7 մլն. ամ. դոլարի ապրանք (մորթի, կաշի, գորգեր, միրգ, մատուտակի արմատ, ափիոն և այլն )27:
1893 թ. կոնգրեսին ներկայացված հերթական ուղերձում ԱՄՆ նախագահ Ստիվեն Քլիվլենդն անդրադարձավ թուրք-ամերիկյան հարաբերություններին` Մարզվանի քոլեջի հրկիզման կապակցությամբ: Նա մեղադրեց սուլթանական կառավարությունը մեղսակցության և «արտասավոր անտարբերության» մեջ, պահանջելով պատժել հանցավորներին և փոխհատուցել քոլեջին հասցված վնասը: Նախագահը տեղյակ պահեց նաև կոնգրեսին այն մասին, որ հանձնարարել է Թուրքիայում իր դեսպանին` պահանջել Բարձր Դռնից այսուհետ հարգանքով վերաբերվել հայազգի ԱՄՆ քաղաքացիներին:28
Ապրիլ ամսվա ընթացքում բրիտանական դեսպանությունը պարբերաբար տեղեկացնում էր նախարարությանը ԱՄՆ դեսպանության և սուլթանական կառավարության միջև ընթացող բանակցությունների մասին` Մարզվանի ամերիկյան քոլեջի մասնաշենքի հրկիզման կապակցությամբ: Ի վերջո կառավարությունը համաձայնում է փոխհատուցել վնասը և ապահովել քոլեջի գործունեության անվտանգությունը: Բարձր Դուռը խոստացավ նաև պատասխանատվության ենթարկել մեղավորներին:29 Ինչ վերաբերում է քոլեջի հայազգի բանտարկված ուսուցիչներին, ապա, ըստ դեսպան Ռուստեմ փաշայի կողմից Ռոզբերիին տրված բացատրության համաձայն, քննությունը պարզել է, որ Թումայանը հանդիսանում է հեղափոխական թռուցիկների հիմնական հեղինակներից մեկը և պետք է կանգնի դատարանի առջև: Ըստ դեսպանի, նրա հանցանքն ընդունվել է նաև ԱՄՆ դեսպանության և քոլեջի ղեկավարության կողմից:30 Մայիսի 6-ին փոխհյուպատոս Նյուտոնը հաղորդում էր Ֆորդին Անգորայից, որ դատավարության համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը բերվել են այստեղ Մարզվանից` շուտով սկսվող դատավարությանը
__________________________________
26 Гутор М.Д. Новейшая история Турции и Персии. Ч. 1, Тифлис, 1913,
с. 67-68.
27 De Novo J. Op. cit., p. 16.
28 Հայք, 1893, 15 դեկտեմբերի, էջ 357:
29 FO 424/176, No. 53, p. 57.
30 FO 424/175, No. 51, p. 55.
[ էջ 267 ]
ներկայացնելու համար: Ըստ Նյուտոնի, քննությունը պարզել էր, որ Թումայանը զբաղված էր հեղափոխական գորխունեությամբ, հայտնի իրադարձություններից անմիջապես առաջ քարոզչական նպատակներով այցելել էր շրջանի 15 գյուղեր:31 Դատարանի առջև, որը կազմված է լինելու երկու թուրքից, հայ լուսավորչականից և հայ կաթոլիկից, կանգնելու էին, բացի Թումայանից և Գայայանից, ևս 51 հայեր, որոնք մեղադրվում էին կառավարության դեմ կատարած դավադրության փորձի մեջ: Նյուտոնը Ֆորդին հաղորդում էր, որ վալին պաշտոնապես հրավիրել է իրեն մասնակցելու դատավարությանը և հետևելու նրա ընթացքին: Նշելով, որ բավականին ջերմ հարաբերություններ է հաստատել վալիի հետ, Նյուտոնը տեղեկացնում էր նրա մասնակցությամբ հայկական շարժման ձերբակալված ղեկավարներից մեկի հետ տեղի ունեցած իր զրույցի մասին: Պատասխանելով փոխհյուպատոսի հարցերին, բանտարկյալը, առանց խուսափելու պատմել էր, որ ընկերվար է և ընկերվարական գաղափարները կայսրությունում տարածելու նպատակով Աթենքից ժամանել է Մերսին, իսկ այնուհետև Կեսարիա, որտեղ և ձերբակալվել է թուրք իշխանությունների կողմից: Նա հաստատեց, որ չի ճանաչում ոչ այս երկրի կառավարությունը, ոչ էլ նրա օրենքները: Ըստ Նյուտոնի, զրույցի ընթացքում բանտարկյալն իրեն պահեց համարձակ և անշփոթ, չթաքցնելով իր ընկերվարական գաղափարները, որոնք կիսում է բանտարկվածների մեծամասնությունը: Բրիտանական փոխհյուպատոսի կարծիքով, ազատ մնալու դեպքում նման մարդիկ կարող են մեծ վտանգ ներկայացնել երկրի համար:32
Մայիսի սկզբին, Անգորա ժամանելուն պես, հյուպատոս Գռեյվզը հանդիպում է վալի Աբեդդին փաշային և մանրամասն զեկուցագիր ներկայացնում դեսպան Ֆորդին: Կասկած չկա, գրում էր նա, որ հայերի շրջանում գոհություն ունի «դժգոհության լայնատարած շարժում», որի կենտրոնն է Մարզվանը: Ձերբակալված հայերի ցուցմունքների համաձայն, շարժումը ֆինանսավորվում և ղեկավարվում է Աթենքում, Ժնևում, Մարսելում և Լոնդոնում գործող հայկական կոմիտեների կողմից, որոնք որոշակի քանակությամբ վճարված ագիտատորներ են ուղարկել Կենտրոնական Անատոլիայում գործելու նպատակով: Վերջիններիս հաջողվել էր հավաքագրել մեծ թվով երիտասարդ և տաքարյուն հետևորդներ
__________________________________
31 Turkey No. 3 (1896)..., p. 107.
32 Նույն տեղում, էջ 104:
[ էջ 268 ]
ցածր դասակարգից: «Ինչպես սովորաբար պատահում է հայկական բանսարկության դեպքերում, - շարունակում էր Գռեյվզը, - շուտով հայտնվում են տեղեկատուներ և կառավարական իշխանություններին հայտնի են դառնում մեղավորների անունների մեծամասնությունը»: Ըստ վալիի տեղեկությունների, մի շարք հանցագործություններ կատարելուց հետո, ինչպիսիք էին զինված հարձակումները հեռագրատների վրա, հայազգի տեղեկատուների սպանությունները և այլն, թռուցիկների տարածման կապակցությամբ իշխանությունները որոշեցին «մաքրել գործը», ձերբակալելով շարժման գործուն մասնակիցներին: Հնարավոր է, գրում էր հյուպատոսը, որ բանտարկվել են նաև շատ անմեղ մարդիկ, սակայն սուլթանի ներման շնորհիվ ներկայումս նրանք բոլորն ազատված են: Ըստ Գռեյվզի, Աբեդդին փաշան չէր չափազանցնում շարժման նշանակությունը և դեմ էր արտահայտվում «ճնշման ոչ անհրաժեշտ դաժան միջոցներին», սակայն միաժամանակ նշում, որ այս դասը շատ կարևոր էր ապագայի համար: Վալին ծիծաղում էր այդ «մի խումբ դպրոցականների նման հեղափոխություն խաղացող տգետ թշվառների» վրա, որոնց պատրաստած ղեկավարները, գտնվելով արտասահմանում, ապահովել են իրենց անվտանգությունը:
Այնուհետև Գռեյվզը զրույց է ունենում Հնչակյան կուսակցության անդամ, բանտարկյալ Անտոն Ռշտունու հետ, որը հայտարարում է, որ իրենց նպատակն էր այնպիսի անկարգություններ ստեղծել երկրում, որոնք պետք է գրավեին աշխարհի ուշադրությունն ու հարկադրեին տերությունների միջամտությունը: Իսկ Թումայանն ասում էր հյուպատոսին, որ իշխանությունները շփոթել են իրեն, պատահաբար կամ դիտավորյալ, իր ազգական Արթին Թումայանի հետ, որը հանդիսանում է գաղտնի ընկերության ղեկավար:
Գռեյվզը բրիտանական կառավարության անունից դիմում էր Աբեդդին փաշային անաչառ արդարություն հանդես բերել մեղադրյալների հանդեպ, քանի որ Բրիտանիայի և եվրոպական մյուս տերությունների հասարակական կարծիքն ուշադրությամբ հետևում է Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող իրադարձություններին:33
Մայիսի 24-ին Գռեյվզը Ֆորդին հաղորդում էր Սեբաստիայի վալի Խալիլ բեյի հետ ունեցած զրույցի մասին: Ըստ վալիի, հայկական խռովարար շարժում իրականում գոյություն ունի, սակայն պետության համար այն լուրջ վտանգ չի ներկայացնում, բացառությամբ այն
__________________________________
33 Նույն տեղում, էջ 105-106:
[ էջ 269 ]
հանգամանքի, որ հետագայում այն կարող է դժվարությամբ կանխվող թշնամության մթնոլորտ ստեղծել երկրում: Վալիի կարծիքով, հայկական խռովության հիմնական տուժողները լինելու են հայերը, թեև Թուրքիայի թշնամիներն օգտագործելու են այդ փաստը կառավարության դեմ: Շարժման ղեկավարները, շարունակում էր թուրք պաշտոնյան, պետք է պատժվեն ավելի խիստ, քան իրենց մոլորված հետևորդները: Վալին նկատի ուներ գլխավորապես ամերիկյան քոլեջի ուսուցիչներ,«շարժման ղեկավար» Թումայանին և «նրա օգնական» Գայանանին, որոնք, չնայած տերությունների հնարավոր ճնշմանը, պատժվելու են ամենայն խստությամբ: Գռեյվզը պատասխանում էր, որ բրիտանական կառավարությունն այդ հարցում ճնշման որևէ նպատակ չի հետապնդում, այլ ցանկանում է, որպեսզի դատավարությունը տեղի ունենա արդար և բաց պայմաններում: Վալին դժգոհություն հայտնեց Սեբաստիայում ԱՄՆ հյուպատոս Ջյուեթի դիրքորոշման կապակցությամբ, որը թշնամական վերաբերմունք է ցուցաբերում և չի ցանկանում համագործակցել իշխանությունների հետ:
Զեկուցագրի վերջում հյուպատոսը նշում էր, որ Սեբաստիայի հայերի շրջանում իշխում է վտանգի զգացում, իսկ իշխանություններն իրականում չեն կարողանում հսկել իրավիճակն ու պայքարել «ուժեղ և լավ կազմակերպված գաղտնի ընկերության» հետ: Ըստ Գռեյվզի, այդ մասին են վկայում վերջերս տեղի ունեցած իշխանություններին ծառայող հայազգի տեղեկատուների սպանությունները: Հյուպատոսի կարծիքով, հայ հեղափոխականների գործողություններն «ավելի նիհիլիստական և կործանարար, քան ազգային և հայրենասիրական միտում ունեն»:34
Հունիսի 16-ին դեսպանին ժամանակավորապես փոխարինած Արթուր Նիկոլսոնը35 տեղեկացնում էր Ռոզբերիին, որ Անգորայում բրիտանական փոխհյուպատոսի հաղորդագրության համաձայն, դատարանը դատապարտել էր Թումայանին, Գայայանին և 13 այլ հայ բանտարկյակների մահապատժի, 29 հոգու` ազատազրկման 2-ից 15 տարի ժամկետով, իսկ մնացածն ազատ էին արձակվել: Հավատարմատարը ցուցում էր ակնկալում
__________________________________
34 Նույն տեղում, էջ 127-128:
35 Նիլոլսոն (Nicolson) Արթուր (1849-1928) - բրիտանական դիվանագետ:
1893-1894 թթ. ` դեսպանորդ Թուրքիայում, 1895-1904 թթ. ` հավատարմատար Մարոկկոյում,
1906-1910` դեսպան Ռուսաստանում, 1910-1916` մշտական փոխարտգործնախարար:
[ էջ 270 ]
կառավարությունից` դատապարտվածների ներման խնդրով զբաղվելու համար: Նույն օրը Ռոզբերին հեռագրում էր Նիկոլսոնին, որ բրիտանական կառավարությունը «խորապես մտահոգված է այդ նորություններով, որոնք ճնշող տպավորություն են առաջացրել այստեղ»: Նախարարն առաջարկում էր մինչև Բարձր Դռանը ներման մասին դիմումի ներկայացումը, մանրամասն ուսումնասիրել դատարանի որոշման արդյունքներն ու համապատասխան իրավական ընթացակարգը: Անմիջապես մյուս օրը հավատարմատարը պատասխանում էր, որ մահապատժի մասին տեղական դատարանների որոշումները սովորաբար հաստատվում են Կոստանդնուպոլսի վճռաբեկ ատյանի կողմից, սակայն քանի որ Անգորայի դատավարությունը համարվում էր հատուկ դեպք, այն հնարավոր է սովորական ընթացակարգ չանցնի: «Մենք հասկանում ենք, - գրում էր Ռոզբերին, - որ Անգորայում դատված հայերի դեմ ուղղված ցուցմունքները բոլորովին չեն համապատասխանում դատավճռին: Եթե ուսումնասիրելով այն, մենք գանք նույն եզրակացության, մեր պարտավորությունը պետք է լինի խստորեն պահանջել ազատ արձակել բանտարկյալներին: Դուք պետք է հաղորդեք Դռանը, որ դատավարության արդյունքներն առաջացրել են այստեղ ուժեղ տպավորություն և դուք հավատացած եք, որ դատավճիռը վերանայվելու է վճռաբեկ ատյանի կողմից»:36
Հունիսի 20-ին Նիկոլսոնը հանդիպում է ունենում մեծ վեզիրի հետ` դատավարության որոշման մասին բրիտանական կառավարության դիրքորոշումը ներկայացնելու և մեղադրյալների համար ներում խնդրելու նպատակով: Նա նշում էր, որ դատավճիռը մեծ աղմուկ է բարձրացրել Անգլիայում, եվրոպական երկրներում ու ԱՄՆ-ում և եթե սուլթանը չփոխի այդ որոշումը, հակաթուրքական զգացմունքներն ավելի են խորանալու: Մեծ վեզիրը պատասխանում է, որ վերջնական որոշում դեռևս ընդունված չէ, քանի որ հարցը պետք է նայվի Կոստանդնուպոլսի վճռաբեկ ատյանում: Իր բավարարվածությունը հայտնելով այդ կապակցությամբ հավատարմատարը հույս էր հայտնում, որ վճռաբեկ ատյանը ներում կշնորհի ամերիկյան քոլեջի ուսուցիչներին, ինչը բխում է Թուրքիայի շահերից:
Այնուհետև Նիկոլսոնը տեսակցում է արտգործնախարար Սաիդ փաշայի հետ և նրան նույնպես ներկայացնում բրիտանական կառավարության տեսակետները: Թուրք նախարարը խոստանում է, իր հնարավորությունների սահմաններում, ամեն ինչ անել`
__________________________________
36 Նույն տեղում, էջ 129-130:
[ էջ 271 ]
Անգլիայի հետ իր պետության «լավագույն հարաբերությունները» պահպանելու համար, քանի որ իր պարտականությունն է` ներկայացնել սուլթանին դատավարության կապակցությամբ տարբեր երկրների հակազդեցությունը: Նա նշում էր, որ եթե նույնիսկ վճռաբեկ ատյանը հաստատի Անգորայի դատարանի որոշումը, սուլթանը կարող է այն կասեցնել կայսերական հրովարտակով:
Հաշվի առնելով այդ վերջին հանգամանքը, հավատարմատարը նպատակահարմար չէր գտնում, մինչև վճռաբեկ ատյանի քննարկումը, Բարձր Դռանը ներկայացնել որևէ գրավոր փաստաթուղթ այդ կապակցությամբ:37
Նույն օրը Նիկոլսոնը հանդիպում է Արթին փաշայի հետ, որը շատ ավելի բաց էր արտահայտվում Անգորայի դատավարության կապակցությամբ, քան մեծ վեզիրն ու արտգործնախարարը: Նա չէր թաքցնում իր դժգոհությունը դատավճռի կապակցությամբ, նշելով, որ սուլթանի շրջապատից ոմանք զգալի ազդեցություն են գործադրում նրա վրա` մահապատիժն իրագործելու և տերությունների ներկայացուցիչների ճնշումներին չենթարկվելու նպատակով: Արթին փաշան վստահ էր, որ սուլթանը ներում է շնորհելու ուսուցիչներին, սակայն կողմնակից էր այն բանի, որպեսզի նա որոշում ընդունի իր նախաձեռնությամբ, այլ ոչ թե ճնշման տակ: Նիկոլսոնը խնդրում էր համոզել սուլթանին կասեցնել մահապատիժը, նշելով, որ այդ հարցում Անգլիայի բոլոր քաղաքական կուսակցությունները կարելի է համարել միավորված:38
Ծանոթանալով Նյուտոնի ներկայացրած Անգորայի դատավարության նյութերին, հունիսի 27-ին Ռոզբերին Նիկոլսոնին գրում էր, որ քանի որ դատավարության ընթացքում Թումայանի և Գայայանի դեմ որևէ վկայություն փաստորեն չի հաստատվել, բրիտանական կառավարությունը պահանջելու է սուլթանից անհապաղ ներում շնորհել նրանց: Բրիտանական կառավարությունը, շարունակում էր արտգործնախարարը, «չի կարող թաքցնել իր հիասթափությունը դատավարության ընթացքով և նրա արդյունքներով, ոչ էլ փորձելու է հսկողություն սահմանել դրա հետևանքով երկրում առաջացած վրդովմունքի նկատմամբ»:39 Երկու օր անց Ռոզբերին կրկնում է իր տեսակետը Ռուստեմ փաշային,
__________________________________
37 Նույն տեղում, էջ 135-136:
38 FO 424/175, No. 97, p. 108.
39 Turkey No. 3 (1896)..., p. 136.
[ էջ 272 ]
պահանջելով ժամանակ չկորցնել և անհապաղ ներում շնորհել ու ազատ արձակել քոլեջի ուսուցիչներին:40
Հունիսի 29-ին Նիկոլսոնը հանդիպում է արտգործնախարարի և մեծ վեզիրին հետ ու կրկին անգամ փոխանցում բրիտանական կառավարության խիստ դիրքորոշումը Անգորայի դատավարության կապակցությամբ: Արտգործնախարարը պատասխանում է, որ դատավարության փաստաթղթերը նոր են ժամանել Կոստանդնուպոլիս և պահանջվում է մի քանի օր, որպեսզի նրանք քննության առնվեն վճռաբեկ ատյանի կողմից: Միաժամանակ նա իր մտահոգությունն է հայտնում դատավարության շուրջ Անգլիայում ստեղծված կրոնական մոլեռանդության մթնոլորտի կապակցությամբ: Պատասխանելով, որ Անգլիայում տիրող մոլեռանդությունը վերաբերում է միմիայն արդարադատությանը, Նիկոլսոնը խորհուրդ է տալիս շուտափույտ միջոցներ ձեռնարկել իրավիճակը խաղաղեցնելու նպատակով:
Մեծ վեզիրի այն հարցին, թե ինչու՞ է բրիտանական հասարակայնությունը միջամտում Թուրքիայի ներքին գործերին, դիվանագետը պատասխանում է, որ այն բացատրվում է քրիստոնյա հպատակներին վերաբերող Բեռլինի պայմանագրի պարտավորություններով: Մեծ վեզիրի մյուս հարցին, թե ինչ՞ կլինի, եթե վճռաբեկ ատյանը հաստատի Անգորայի դատարանի որոշումը, Նիկոլսոնը պատասխանում է, որ այդ դեպքում սուլթանն ինքը պետք է ներում շնորհի մեղադրյալներին, քանի որ դատավարությունն արդար չէր և մեղադրանքները չեն ապացուցվել: Մեծ վեզիրը ասում է, որ հնարավոր է և դժվար չէ մեղմացնել դատավճիռը, սակայն ազատ արձակել մեղադրյալներին անհնարին է: Հավատարմատարը խստորեն պատասխանում է, որ դատավճռի մեղմացումը անբավարար է համարվելու և չի ընդունվելու բրիտանական կառավարության և իր երկրի կողմից:41
Հունիսի 30-ին Ռոզբերիին հասցեագրված գաղտնի զեկուցագրում Նիկոլսոնը տեղեկացնում էր, որ արտգործնախարար Սաիդ փաշան բարեկամաբար խնդրում էր, որպեսզի բրիտանական կառավարությունը փորձի դադարեցնել հակաթուրքական քարոզչությունն իր երկրում, քանի որ սուլթանը մտադրված է ներում շնորհել բանտարկյալներին, սակայն պետք չէ, որ այն տեղի ունենա արտաքին ճնշման տակ:42 Մի
__________________________________
40 Նույն տեղում, էջ 137:
41 Նույն տեղում, էջ 145-146:
42 FO 424/175, No. 122, p. 123.
[ էջ 273 ]
քանի օր անց մեծ վեզիրն ու արտգործնախարարը հայտնում են, որ թեև վճռաբեկ ատյանը հաստատել է Անգորայի դատարանի որոշումը, սուլթանը ներում է շնորհելու և արտաքսելու է Թումայանին և Գայայանին Օսմանյան կայսրությունից: Նիկոլսոնն իր բավարարվածությունն էր հայտնում այդ կապակցությամբ Ռոզբերիին, հույս հայտնելով, որ Բարձր Դուռը մեղմացնելու է նաև մյուս բանտարկյալների վճիռները:43
Բրիտանական դեսպանության ճնշման տակ սուլթանական կառավարությունը մեղմացնում է շատ բանտարկյալների դատավճիռները, սակայն այն հնարավոր չի լինում իրականացնել սպանությունների մեղադրանքով դատապարտված հինգ բանտարկյալի համար, որոնք օգոստոսի 1-ի առավոտյան կախաղան բարձրացվեցին Անգորայում:44
Օգոստոսի 2-ին բրիտանական խորհրդարանի համայնքների պալատը սկսում է քննարկել Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության նկատմամբ թուրքական իշխանությունների կողմից իրագործվող հանցագործ քաղաքականության հարցը: Պալատի մի քանի անդամներ տեղեկատվություն պահանջեցին Ֆորին Օֆիսից հայ բանտարկյալների վիճակի մասին: Պատասխանելով հարցումին, փոխարտգործնախարար Էդուարդ Գրեյը45 նշում էր, որ չնայած բրիտանական դեսպանի կողմից օգտագործված իր ողջ ազդեցությանն ու ջանքերին, հինգ մեղադյալներ ենթարկվեցին մահապատժի, իսկ մնացած բանտարկյալների վիճակը, համաձայն բրիտանական հյուպատոսների տեղեկատվության, կարելի է համարել բավարար:46
Սեպտեմբերի 5-ին Նիկոլսոնի և մեծ վեզիրի միջև կայացած հանդիպման ընթացքում վերջինս իր անհանգստությունն էր հայտնում Թուրքիայի հանդեպ Մեծ Բրիտանիայում տեղի ունեցած դիրքորոշման փոփոխության մասին, նշելով հասարակայնության և մամուլի կողմից սուլթանական կառավարության դեմ կատարվող հարձակումները: Նրա կարծիքով, դժվար է հասկանալ, թե ինչ շահ ունի բրիտանական հասարակայնությունը, երբ միջամտում է
__________________________________
43 Turkey, No 3 (1896)..., p. 149.
44 Նույն տեղում, էջ 166:
45 Գրեյ (Grey) Էդուարդ (1862-1933) - բրիտանացի քաղաքական գործիչ
և դիվանագետ, լիբերալ կուսակցության անդամ: 1892-1895 թթ.` փոխարտգործնախարար,
1905-1916 թթ.` արտաքին գործերի նախարար:
46 Gabrielian M.S. Armenia. A Martyr Nation..., pp. 23-231.
[ էջ 274 ]
Թուրքիայի ներքին գործերին: Նկատել տալով, որ ներկայումս նման մոտեցում են հանդես բերում Մեծ Բրիտանիայի բոլոր քաղաքական ուժերը, Նիկոլսոնը նշում էր, որ այս ամենի դեղամիջոցը գտնվում է սուլթանական կառավարության ձեռքում: Եթե վերջինս իրական և լուրջ բարենորոգումներ իրագործեր շրջաններում և «մաքրեր» տեղական իշխանություններն իրենց չարդարացրած շատ պաշտոնյաներից, վիճակն այսպիսին չէր լինելու: Բրիտանիայում համոզված են, շարունակում էր Նիկոլսոնը, որ Թուրքիայի քրիստոնյաները գտնվում են ծանր վիճակում, օրենքի առջև որևէ հավասարություն գոյություն չունի:
Մեծ վեզիրը պատասխանում էր, որ Քրդստանն անկասկած որոշ չափով կարելի է անկառավարելի համարել, սակայն բարենորոգումները մեկ օրվա մեջ չեն իրագործվում: Իր կարծիքով, վերջին երեսուն տարիների ընթացքում զգալի առաջադիմություն է տեղի ունեցել երկրում և արդարացի չէ, երբ քաղաքակրթված արևմտյան ազգերը դատում են արևելյան ազգությունների մասին իրենց չափանիշներով և պահանջում արագորեն հասնել իրենց մակարդակին:
Համաձայնելով մեծ վեզիրի հետ, Նիկոլսոնը սակայն նշում էր, որ Անգլիայի ժողովրդին զայրացնում է այն հանգամանքը, որ երբ քրդերը կամ թուրքերը հարձակումներ են գործում, թալանում և սպանում հայերին, նրանք երբևիցե չեն պատժվում, բայց երբ հայ երիտասարդը «տաքարյուն» բառ է օգտագործում կամ մի խումբ հայեր հավաքվում են բարենորոգումների ծրագիր քննարկելու նպատակով, նրանք պատժվում են օրենքի ամբողջ խստությամբ: Նշելով, որ հայերի շարժումն «երեխայական և աննշան» է, Նիկոլսոնն առաջարկում էր, որ սուլթանական կառավարությունն ազատ արձակի և երկրից արտաքսի նաև մյուս բանտարկյալներին:47
Կոստանդնուպոլիս վերադառնալուն պես Ֆորդը զրույց է ունենում Աբդուլ Համիդի հետ (13 հոկտեմբերի), որը հիմնականում նվիրված էր Հայկական հարցին: Սուլթանը մեղադրում էր բրիտանական կառավարությունը անգլո-հայկական ընկերության գործունեության աջակցության մեջ: Բացառելով ընկերության գործունեության քաջալերումը կառավարության կողմից, դեսպանը նշում էր, որ բոլոր անգլիացիները ներկայումս մտահոգ են Օսմանյան կայսրության քրիստոնյաների վիճակով, որոնց հանդեպ վերաբերմունքը միշտ չէ, որ կարելի է համարել «պատշաճ և արդար»: Նա անհեթեթ համարեց այն տարածված
__________________________________
47 Turkey, No. 3 (1896)..., pp. 184-185.
[ էջ 275 ]
կարծիքը, թե իբր բրիտանական կառավարությունը փորձում է կյանքի բացառիկ պայմաններ ստեղծել Փոքր Ասիայի 13 մլն. մահմեդականների կողքին ապրող 1 մլն. քրիստոնյաների համար: Հայկական հարցի լուծումը, շարունակում էր դեսպանը, կայանում է «լավ կառավարման և թուրքերի ու քրիստոնյաների միջև հավասար արդարադատության» ապահովման մեջ:
Սուլթանը պատասխանում է, որ հայերի վիճակը կայսրությունում այդքան էլ ծանր չէ, ինչպես ներկայացվում է, քանի որ շատ հայեր միայն Կոստանդնուպոլսում ապրում են բարեկեցիկ կյանքով և զբաղեցնում կարևոր պաշտոններ: Իր համոզմամբ, «հայկական դժգոհության կրակը հիմնականում բորբոքում են օտար երկրներ գաղթած նրանց անբավարարված մասը»:
Ֆորդը նախազգուշացնում էր Աբդուլ Համիդին, որ եթե նա շուտափույթ կերպով հաջող նահանգապետներ չնշանակի տարբեր շրջաններում, ինչպիսին է, օրինակ, Անգորայի վալի Աբեդդին փաշան, ապա հնարավոր է տեղի ունենան նոր անկարգություններ: Ըստ դեսպանի, այդ խոսքերը զգալի տպավորություն թողեցին սուլթանի վրա, որը խոստացավ համագործակցել և խորհրդակցել բրիտանական կառավարության հետ Հայկական հարցում միայն այն դեպքում, եթե վերջինս չքաջալերի հայ քաղաքական գործակալներին, որոնք վարկաբեկում են իրեն և իր կառավարությունը:48
1893 թ. նոյեմբեր - 1894 թ. փետրվար ամիսների ընթացքում Անգորայում հյուպատոս Քամբերբատչը հաղորդում էր դեսպանությանը «հայկական շարժման» հետևանքով շրջանում տեղի ունեցող անկարգությունների մասին: Հյուպատոսի հաղորդագրությունները հիմնված էին գլխավորապես տեղական իշխանությունների տեղեկատվության վրա և չէին պարունակում որևէ լուրջ փաստարկ իբր շրջանում տեղի ունեցող հայ բնակչության ապստամբության վերաբերյալ: Քամբերբատչն ինքն էր զարմանք հայտնում այդ կապակցությամբ, քանի որ թուրք և հայ բնակչության հարաբերակցությունը շրջանում կազմում էր համապատասխանաբար տասը մեկի: Հիմնականում խոսքը գնում էր տարբեր բնակավայրերում տեղի ունեցող ընդհարումների և առանձին սպանությունների, ինչպես նաև տարածվող հակասուլթանական բովանդակության թռուցիկների մասին: Հետաքրքրական է, որ այդ կոչերում նշվում էր, որ «հայկական շարժումն» ուղղված է ոչ թե մահմեդականների,
__________________________________
48 Նույն տեղում, էջ 201-202:
[ էջ 276 ]
այլ իշխանությունների դեմ, որոնք հավասարապես կեղեքում են ինչպես քրիստոնյա, այնպես էլ մահմեդական բնակչությանը: Հյուպատոսի զեկուցագրերում տեղ գտած ամենից լուրջ իրադարձությունները տեղի էին ունեցել դեկտեմբերին և փետրվարին Յոզղաթում, երբ, առաջին դեպքում` հայկական եկեղեցու շուրջ կայացած հավաքի ժամանակ, իսկ երկրորդ դեպքում` հայի տուն ներխուժած թուրք ոստիկանի սպանությունից հետո տեղի էին ունեցել ընդհարումներ իշխանությունների հետ: Ի վերջո, «հայկական ապստամբության» պատրվակի ներքո փետրվարի սկզբին կառավարությունը ռազմական դրություն էր մտցրել Յոզղաթի սանջակում և նշանակել կառավարական հանձնաժողով` իրադարձությունների հետաքննություն կատարելու նպատակով:49
1894 թ. փետրվարի 14-ին Կոստանդնուպոլիս ժամանած նոր դեսպան Ֆիլիպ Քարրին Հայկական հարցի քննարկման նպատակով հանդիպում է Ռուսաստանի դեսպան Ալեքսանդր Նելիդովի50 հետ: Վերջինս «շատ լուրջ» է որակում այդ խնդիրը, նկատի առնելով իր երկրում բնակվող հայ բնակչության հանգամանքը: Ըստ Նելիդովի, շարժումը կարելի է բաժանել երկու մասի` առաջինը վերաբերվում է բարենորոգումներին, որոնց իրագործման պահանջով դեսպանությունը վերջերս կրկին դիմել է Բարձր Դռանը, իսկ երկրորդի նպատակը` հեղափոխությունն է, որի հանդեպ ռուսական կառավարությունը որևէ համակրանք չի տածում: Քարրին նշում էր, որ վերջին շրջանում իր դեսպանությունը նույնպես բազմաթիվ ոչ պաշտոնական դիմումներ է կատարել բարենորոգումների իրագործման կապակցությամբ, նույնիսկ, հաշվի առնելով գոյություն ունեցող դժվարությունները, համաձայն էր միայն «լավ նահանգապետերի» նշանակման կետի կատարմանը: Նելիդովը համաձայնում է համագործակցել սուլթանական կառավարության հետ այդ ուղղությամբ:51
Մարտի 7-ին Քարրին երկարատև և, ըստ իրեն, բարեկամական մթնոլորտում անցած զրույց է ունենում մեծ վեզիրի հետ: Դեսպանը նշում էր, որ բավականին երկար ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի և Թուրքիայի հարաբերությունները կրել են մտերիմ և բարեկամական
__________________________________
49 FO 424/175, No. 227/1, p. 231; No. 229, p. 232; No. 250, p.
250; No. 252/1, p. 251; 424/178, No. 17/2, pp. 16-17; No. 17/3, pp. 17-18;
No. 17/4, pp. 18-21; No. 34/1, p. 35.
50 Նելիդով Ալեքսանդր - ռուս դիվանագետ: 1883-1897 թթ.` դեսպան Թուրքիայում,
1897-1903 թթ.` Իտալիայում, 1903-1910 թթ.` Ֆրանսիայում:
51 Turkey, No. 6 (1896)..., p. 36.
[ էջ 277 ]
բնույթ, սակայն վերջերս իրավիճակը փոխվել է և առաջացած անվստահության զգացումը գնալով ավելի է խորանում: Քարրին հավատացած էր, որ դրությունը կարելի է շտկել անկեղծ կարծիքների փոխանակման միջոցով: Ըստ դեսպանի, հնարավոր է երկու կողմերն էլ թույլ են տվել սխալներ, սակայն բրիտանական կառավարության քաղաքականությունն ու գործելակերպը վերջերս պարբերաբար խեղաթյուրվում և սխալ է ընկալվում Բարձր Դռան կողմից, որի հետևանքով այլ տերությունների ազդեցությունն ու շահերը դարձել են շատ ավելի նախընտրելի:
Բավարար համարելով Մեծ Բրիտանիայի և Օսմանյան կայսրության համագործակցությունը առևտրատնտեսական բնագավառում, մեծ վեզիրն անդրադառնում է սուլթանական կառավարությանը մտահոգող երեք հիմնական խնդիրներին` Եգիպտական հարցին, անգլիական մամուլի դիրքորոշմանն ու Հայկական հարցին:
Ինչ վերաբերում է առաջին խնդրին, ապա Քարրին նշում էր, որ Բրիտանիայի կողմից Եգիպտոսի գրավումը պարունակում է իր մեջ նաև դրական կողմ և նշանակություն Օսմանյան կայսրության համար, քանի որ արաբական շարժումն այդ երկրում կրում է հակաթուրքական և անջատողական բնույթ: Եթե բրիտանական կառավարությունը դուրս բերի իր զորքերը, շարունակում էր դեսպանը, Եգիպտոսի անջատումն Օսմանյան կայսրությունից դառնալու է անխուսափելի: Մեծ վեզիրը ընդունում է, որ այդ տեսակետն ունի իր որոշակի տրամաբանությունը:
Երկրորդ խնդրի կապակցությամբ Քարրին ասում էր, որ բրիտանական կառավարությունն անկարող է իր հսկողությունը սահմանել մամուլի նկատմամբ: Ուստի նա առաջարկում էր սուլթանական կառավարությանն իրականացնել այնպիսի միջոցառումներ, որոնք դրական ազդեցություն կգործեն անգլիական մամուլի դիրքորոշման վրա:
Անդրադառնալով Հայկական հարցին, մեծ վեզիրը շեշտում էր, որ Անգլիայի հասարակայնության որոշակի շրջանակներ բացասական ազդեցություն են գործում հայկական շարժման վրա, անկասկած քաջալերելով այն և բավականին վշտացուցիչ տպավորություն» ստեղծելով սուլթանական կառավարության մոտ:
[ էջ 278 ]
Հանդիպման ավարտին մեծ վեզիրը հույս է հայտնում, որ այդ խնդիրների լուծումը պահպանելու է և էլ ավելի ամրապնդելու թուրք-բրիտանական բարեկամությունը, որն ունի մեծ նշանակություն Թուրքիայի համար:52
Այդ նույն օրերին 85-ամյա Գլադստոնը հրաժարվեց ինչպես վարչապետի պաշտոնից, այնպես էլ լիբերալ կուսակցության ղեկավարությունից, իր տեղը զիջելով ավելի երիտասարդ Ռոզբերիին: Ինչպես ցայտուն կերպով վկայում է Մեծ Բրիտանիայի արտգործնախարարության դիվանագիտական նամակագրությունը, երկու տարվա իր իշխանության ընթացքում Գլադստոնի կառավարությունն էական ոչ մի փորձ չկատարեց բարենորոգումների իրագործման և հայ բնակչության իրավիճակի բարելավման հարցում` Բարձր Դռան նկատմամբ ճնշում գործադրելու ուղղությամբ, եթե հաշվի չառնենք բրիտանական դիվանագիտության ակտիվությունը Մարզվանի դեպքերի ժամանակ, որը հիմնականում կարելի է համարել որպես Մեծ Բրիտանիայի հասարակական կարծիքի ազդեցության և այդ ընթացքում ԱՄՆ գործուն քաղաքականության արդյունք:
2. ՌՈԶԲԵՐԻԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 1894 Թ. ՍԱՍՈՒՆԻ ԴԵՊՔԵՐԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ԵՎ 1895 Թ. ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԾՐԱԳԻՐԸ
1894 թ. մարտի 5-ից 1895 թ. հունիսի 21-ը Մեծ Բրիտանիայի կառավարության և լիբերալ կուսակցության ղեկին էր գտնվում լիբերալ-իմպերիալիստ Արչիբալդ Ռոզբերին, հայտնի միլիոնատեր, բանկիր Նաթանիել Ռոթշիլդի փեսան: Ռոզբերիին դասում էին բրիտանական կապիտալիստների հարավաֆրիկյան խմբին, նա համարվում էր Աֆրիկայի նվաճման մոլի կողմնակից: Ժամանակակիցները վկայում էին, որ արդեն այն ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն էին գործում
__________________________________
52 Նույն տեղում, էջ 47-48:
[ էջ 279 ]
բրիտանական իմպերիալիստների խմբավորումները, որոնց հետաքրքրությունները կենտրոնացած էին մերձավորարևելյան և հարավաֆրիկյան ոլորտներում:
Սակայն չնայած նման հզոր աջակցության, քաղաքական իրադրությունն Անգլիայում գտնվում էր բավականին անկայուն վիճակում: Այդ օրերին թագուհուն ուղղված նամակում նոր վարչապետը տեղեկացնում էր, որ լիբերալ կառավարությունը կարողանում է գոյատևել խորհրդարանի անկայուն մեծամասնության շնորհիվ, որի արդյունքում իրավիճակն ամեն վարկյան կարող է ենթարկվել փոփոխության: Եվրոպական տերություններն ու Օսմանյան կայսրությունն իրենց հերթին ամեն պահ բրիտանական կառավարության և բնականաբար արտաքին քաղաքականության փոփոխության էին սպասում և օգտագործում ստեղծված իրավիճակն իրենց շահերին համապատասխան:53
Իրենց պարտականությունները նոր ստանձնած Ռոզբերին և արտաքին գործերի նախարար Ջոն Քիմբերլին54 Օսմանյան կայսրության նկատմամբ քաղաքականության հստակ ծրագիր չունեին, իսկ դեսպան Քարրին նոր էր նշանակված և դեռևս բավականաչափ վստահ չէր կողմնորոշվում Կոստանդնուպոլսի քաղաքական իրավիճակում: Հետևաբար Ռոզբերիի կառավարությունը շարունակեց իր նախորդների քաղաքական գիծն Օսմանյան կայսրության և, մասնավորապես, Հայկական հարցի հանդեպ. այն էր` ճգնաժամային իրավիճակի ստեղծման դեպքում դիմել միմիայն եվրոպական տերությունների հետ համատեղ գործողությունների քաղաքականությանը:55
Այդ ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում բրիտանական դեսպանությունն ու հյուպատոսական ներկայացուցչությունները շարունակում էին ուսումնասիրել «հայկական շարժումն» ու թուրքական իշխանությունների գործելակերպը, ապահովում նախարարությունը մանրամասն տեղեկատվությամբ: Քարրիին ուղղված հյուպատոս Գռեյվզի մարտի 23-ի զեկուցագրում նկարագրվում էր Երզնկայի շրջանի գյուղերից մեկում
__________________________________
53 Douglas R. Britain and the Armenian Question. 1894-97. - The
Historical Journal, 1976, No. 19, p. 115.
54 Քիմբերլի (Kimberley) Ջոն Վուդհաուզ - բրիտանացի քաղաքական գործիչ:
1880-1882, 1892-1894 թթ.` գաղութների նախարար, 1882-1885, 1886 թթ.` Հնդկաստանի
գործերի նախարար, 1894-1895 թթ.` արտաքին գործերի նախարար:
55 Dillon E.J. The Fiasco in Armenia. - The Fortnightly Review,
1896, vol. 65, March 1, p. 348.
[ էջ 280 ]
տեղի ունեցած դեպքերը, երբ իշխանությունները մեղադրել էին տեղի հայ բնակչությանը ապստամբության մեջ, ձերբակալել և Երզնկայի բանտ նետել 35 հայերի: Թեև, ըստ հյուպատոսի, գրեթե անհնարին էր, որ զգալի փոքրամասնություն կազմող գյուղի հայերը ապստամբեին կառավարության դեմ, նրանք մեղադրվում էին զենք կրելու և հեղափոխական քարոզիչների հետ կապեր ունենալու մեջ: Գռեյվզն այն կարծիքին էր, որ հայկական քարոզչության ողջ իմաստը կայանում է խռովարար շարժման տպավորություն ստեղծելու միջոցով թուրքական բռնություններ հրահրելու մեջ` Եվրոպայի ուշադրությունը արևմտահայերի տանջանքներին ուղղելու նպատակով:56
Մարտի 28-ին Քարրին ներկայացնում է Քիմբերլիին դեսպանության գաղտնի տեղեկանքը «հայկական շարժման» մասին: Փաստաթղթում նշվում էր, որ շարժումը տեղական ծնունդ չէ, նրա բոլոր գործուն ղեկավարները ռուսահայեր են, որոնք Թուրքիա են թափանցել 1892 թ.` Կարսում կայացած հավաքում ընդունված որոշման արդյունքում: Թուրքիայում շարժման մեջ են ընգրկվում բնակչության տարբեր շերտերի և մտավոր կարողությունների ներկայացուցիչներ, որոնց մեծամասնությունը նույնիսկ չի ճանաչում հանձնարարականներ տվող իր ղեկավարներին: Ըստ տեղեկանքի, հայ հպատակների ճնշող մեծամասնությունը անտարբեր է շարժման հանդեպ, շատերը չեն ցանկանում մասնակցել այդ գործին, դատապարտում են հեղափոխականների մեթոդներն ու անհույս համարում նրանց նպատակները: Շարժմանը գործուն աջակցություն են ցուցաբերում հիմնականում անտեղյակ կամ էլ նախնական կրթություն ստացած անհատներ: Այս վերջին փաստը թուրքական իշխանությունների մոտ այն համոզումն է առաջացնում, որ ամերիկյան միսիոներները ուղղակի կամ անուղղակի կերպով պատասխանատվություն են կրում շարժման տարածման համար: Կառավարական շրջանակների կարծիքով, արևմտյան կրթության ՙանխոհեմ տարածումը՚ բացասական ազդեցություն է թողնում արևելյան ժողովուրդների գիտակցության վրա:
Տեղեկանքի համաձայն, ներկայիս իրավիճակի վտանգավոր միտումը կայանում է նրանում, որ հայ բնակչության պահպանողական մեծամասնությունը կարող է հեշտությամբ անցնել քաղաքական ընդդիմության և «ապստամբական դավադրության» սահմանագիծը: Այդ միտումը բացատրվում էր հետևյալ հանգամանքներով. ա/ թուրքական իշխանությունը
__________________________________
56 Turkey, No. 6 (1896)..., p. 56.
[ էջ 281 ]
վերահսկում է երկրի ներքին իրավիճակը մահմեդական չափանիշներով. բ/ պաշտոնյաները անկարող են տարբերակել «անվնաս քննադատությունը գործուն խռովությունից». գ/ իշխանությունները կիրառում են զանգվածային բանտարկությունների և խոշտանգումների քաղաքականություն առանց խտրության` որևէ բան հայտնաբերելու և ձերբակալություններն արդարացնելու նպատակով. դ/ օգտագործվում են տեղեկատուներ վարձելու և հայ կրոնական համայնքներին թշնամացնելու վտանգավոր միջոցներ, ինչպես դա տեղի ունեցավ Մարզվանում, երբ տեղի բողոքական հայերը ստորագրել էին տեղական իշխանությունների հետ համագործակցության փաստաթուղթ:57
Ծանոթանալով դեսպանության տեղեկանքին և ստանալով Քարրիի հաղորդագրությունը Յոզղաթում ձերբակալված 15 հայերին մահապատժի ենթարկելու սուլթանական կառավարության մտադրության մասին, Քիմբերլին գրում էր դեսպանին, որ բրիտանական կառավարությունը մեծապես մտահոգված է նման երևույթներով: Նա հանձնարարում էր սուլթանի ուշադրությունը հրավիրել «անտեղի խստություններից և առանց խտրության պատիժներից» խուսափելու անհրաժեշտության վրա:58
Ապրիլի 4-ին և 18-ին Ռուստեմ փաշայի հետ ունեցած հանդիպումների ժամանակ Քիմբերլին, փաստեր բերելով տեղական իշխանությունների կողմից բազմաթիվ անմեղ հայերի ձերբակալությունների մասին, պահանջում է սուլթանական կառավարությունից պատժել մեղավորներին օրենքի սահմաններում, խուսափել համատարած պատժամիջոցներից և ընդհանրապես արդարացի վերաբերմունք հանդես բերել հայ հպատակների հանդեպ: Դեսպանը պատասխանում է, որ հայկական շարժումն իրապես ունի խռովարար բնույթ, միաժամանակ բացառելով կրոնական հողի վրա հայերին հետապնդելու որևէ միտումները:59 Ապրիլի 29-ին մեծ վեզիրի հետ կայացած զրույցի ժամանակ Քարրին նշում էր, որ մահապատժի կիրառումը Յոզղաթի բանտարկյալների նկատմամբ մեծ աղմուկ է բարձրացնելու Անգլիայում: Օսմանյան կայսրության իրական շահերը պահանջում են,
__________________________________
57 Նույն տեղում, էջ 57-58:
58 Նույն տեղում, էջ 64:
59 Նույն տեղում, էջ 53, 65:
[ էջ 282 ]
շարունակում էր դեսպանը, որպեսզի սուլթանական կառավարությունը «հաշտեցման քաղաքականություն» որդեգրի Հայկական հարցում:60
Հունիսի 21-ին Քարրին Քիմբերլիին տեղեկացնում էր, որ «հայ հեղափոխական կոմիտեն» (խոսքը գնում է հնչակյանների մասին - Ա.Կ.) նամակներ է հղել Կոստանդնուպոլսի բոլոր հայկական եկեղեցիներին` սպառնալով ընդհուպ մինչև մահապատժի ենթարկել այն եկեղեցականներին, որոնք կշարունակեն ծառայությունների ընթացքում հիշատակել պատրիարք Աշըգյանի անունը: Բանը նրանում է, բացատրում էր դեսպանը նախարարին, որ պատրիարքի հրաժարականն արդեն ընդունվել էր, սակայն նոր առաջնորդի թեկնածության բացակայության պատճառով որոշումը դեռևս հրապարակված չէր: Ըստ դեսպանի, ոստիկանությունը խոստացել է պաշտպանել եկեղեցականներին հնարավոր հարձակումներից և ուշադրություն չդարձնել սպառնալիքներին:61 Օգտագործելով այդ առիթը, իշխանությունները մեծ թվով հայեր ձերբակալեցին մայրաքաղաքում: Այդ կապակցությամբ Կոստանդնուպոլսի Հնչակյան հեղափոխական կոմիտեի նախագահ Արամյանը նամակ է հղում Քարրիին, ուր խնդրում դեսպանին պահանջել սուլթանական կառավարությունից ազատ արձակել անմեղ մարդկանց, քանի որ նամակները պատրաստվել էին հնչակյանների կողմից: Մեծ վեզիրին և բրիտանական դեսպանին ուղղված նամակում հնչակյանների ներկայացուցիչը նշում էր, որ միմիայն օրինավոր գործելակերպի և հայ ժողովրդի արդար պահանջների բավարարման միջոցով սուլթանական իշխանությունները կկարողանան կանխել հեղափոխությունը, որը սպառնում է բռնկվել կայսրության ողջ տարածքում:62
Հուլիսի 10-ին սուլթանի գլխավոր քարտուղարը ներկայացնում է բրիտանական դեսպանության թարգման Բլոկին Եգիպտական, Բալկանյան և Հայկական խնդիրներին, ինչպես նաև թուրք-պարսկական հարաբերություններին վերաբերող հարցեր, որոնց մասին սուլթանը ցանկանում էր պարզել բրիտանական կառավարության դիրքորոշումը: Մասնավորապես, Հայկական խնդրին վերաբերող հարցապնդումը ձևակերպված էր հետևյալ կերպ. «Հայերը փորձում են համոզել Եվրոպային, որ Թուրքիան գտնվում է բարբարոս
__________________________________
60 Նույն տեղում, էջ 75-76:
61 Նույն տեղում, էջ 98:
62 Նույն տեղում, էջ 107; FO 424/178, No 170/1, p. 167:
[ էջ 283 ]
իրավիճակում. ժամանակի ընթացքում նրանք դարձել են ավելի լկտի. նրանք վիրավորում են մահմեդական կրոնը, հուզում ժողովրդին և գոյություն չունի մեղադրանք, որը նրանք զրպարտաբար չուղղեն կառավարության դեմ. իրենց վերջնական նպատակներին հասնելու համար նրանք օգտագործում են նաև եվրոպական մամուլը: Նման իրավիճակին վերջ դնելու և Թուրքիայի շահերից ելնելու նպատակով արդյոք կարելի չէ՞ տեսակետներ փոխանակել այս հարցի շուրջ»:63
Սա սուլթանական իշխանությունների փաստորեն վերջին նախազգուշացումն էր բրիտանական կառավարությանը` հայ բնակչության համատարած կոտորածների կազմակերպման քաղաքականությանն անցնելուց առաջ: Սուլթանի հարցապնդումից պարզ երևում է, որ հանցագործների շարքին են դասվում ոչ թե առանձին հեղափոխական կազմակերպություններ կամ անհատներ, այլ հայերն ընդհանրապես: Այսինքն, հնարավոր պատիժը կրելու են «նրանք», հայերը, որոնք «վիրավորում են մահմեդական կրոնն» ու «հուզում ժողովրդին»:
Հինգ օր անց Քիմբերլին ներկայացնում էր Քարրիին բրիտանական կառավարության պատասխանները սուլթանի հարցապնդումներին: Եգիպտական հարցի կապակցությամբ բրիտանական կառավարությունը լիազորում էր դեսպանին քննարկել Բարձր Դռան հետ յուրաքանչյուր առաջարկ, որը կարող է հանգեցնել խնդրի վերջնական լուծմանը: Բալկանյան խնդիրներին վերաբերող պատասխանում նշվում էր, որ բրիտանական կառավարությունը մտադիր է շարունակել իր բարեկամական հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, պաշտպանել սուլթանի դիրքորոշումն իր տիրույթների անվտանգությունն ու բարեկեցությունն ապահովելու ուղղությամբ: Թուրք-պարսկական առնչությունների կապակցությամբ ասվում էր, որ բրիտանական կառավարությունը պատրաստակամություն էր հայտնում միջնորդելու Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև լավագույն հարաբերությունների հաստատման, ինչպես նաև սահմանային դժվարությունների լուծման խնդիրներում:
«Ինչ վերաբերում է Ասիական Թուրքիայում վերջերս տեղի ունեցած հուզումներին, - նշվում էր նախարարի նամակում, - ապա Նորին Մեծության կառավարությունը հավատացած է, որ դրանց հետ (հուզումների - Ա.Կ.) պայքարելու միակ անվտանգ և հաջող
__________________________________
63 Turkey, No 6 (1896)..., p. 104.
[ էջ 284 ]
միջոցը կայանում է սուլթանի հայ հպատակների նկատմամբ արդար և հաշտարար վերաբերմունք դրսևորելու մեջ. մեր համակրանքն ու համագործակցությունը միշտ կընդարձակվի, եթե թուրքական կառավարությունը հետևի այդ գծին, որը, մենք հավատում ենք, համապատասխանում է անձամբ սուլթանի զգացմունքներին. նա կարող է հավատացած լինել, որ խռովարար շարժման քաջալերումն իր իշխանության դեմ հեռու է մեր մտադրություններից»:64
Ստանալով բրիտանական կառավարության հավաստիացումն այն մասին, որ հայկական շարժումը չի հովանավորվում և քաջալերվում Բրիտանիայի կողմից, համոզված լինելով, որ հայերն ընդհանրապես սկսում են հետզհետե սպառնալիք դառնալ կայսրության անվտանգության և տարածքային ամբողջականության համար, ինչպես նաև, օգտվելով հարմար միջազգային իրադրությունից, սուլթանական իշխանություններն անցնում են հայ բնակչության համատարած կոտորածների կազմակերպմանը:
Օգոստոսի 12-ից մինչև սեպտեմբերի 10-ն ընկած ժամանակահատվածում իշխանությունները կազմակերպում են Բիթլիսի վիլայեթի Սասունի շրջանի հայ բնակչության ջարդը: Դեռևս 1893 թ. հունիսին Սասունի հայերի վրա հարձակում էր գործել քուրդ ցեղապետ Հուսսեյնի ջոկատը: Այն ժամանակ իշխանությունները ձերբակալեցին Հուսսեյնին և ուղարկեցին Էրզրում, սակայն շատ շուտով ազատ արձակեցին և հրավիրեցին Կոստանդնուպոլիս, ուր սուլթանի կողմից նրան հանձնվեց շքանշան, շնորհվեց փաշայի տիտղոս և գեներալի կոչում:65
Այս անգամ տեղական իշխանությունները միտումնավոր կերպով լրացուցիչ տուրքեր դրեցին Սասունի հայության վրա, սակայն վերջիններս հրաժարվեցին վճարելուց, պատճառաբանելով իրենց որոշումը քրդական ջոկատների մշտական հարձակումներով: Գնահատելով հայերի դիրքորոշումը որպես ապստամբություն, թուրք զինվորները, ոստիկաններն ու քրդական հեծելազորը Բիթլիսի վալի Թահսին փաշայի գլխավորությամբ շրջապատեցին Սասունը, սակայն բոլոր հարձակումները ետ մղվեցին սասունցիների կողմից:
__________________________________
64 Նույն տեղում, էջ 105:
65 Turkey, No 1 (1895). Correspondence Relative to the Armenian
Question and Reports from Her Majesty`s Concular Officers in Asiatic Turkey.
London, 1896, Part 1, p. 2.
[ էջ 285 ]
Ստանալով վալիի հաղորդագրությունը հայերի ապստամբության մասին, զայրացած սուլթանը հրամայեց դաժանորեն ճնշել այն:66
Սեպտեմբերի 3-ին Քարրին Քիմբերլիին հաղորդում էր, որ մեծ վեզիրը հրամայել է 4-րդ բանակի հրամանատար Զեքքի փաշային67 շարժվել Երզնկայից դեպի Սասուն` «կարգ ու կանոնը վերականգնելու» նպատակով: Գռեյվզից ստացված տեղեկության համաձայն, Մուշում 4-րդ բանակին պետք է միանան նաև քրդական հեծելազորի երեք գնդեր` Հուսսեյն փաշայի գլխավորությամբ:68 Այդ կապակցությամբ Քարրին նամակ է գրում մեծ վբեզիրին, ուր բողոքում է ապստամբության ճնշման նպատակով քրդական ոչ կանոնավոր ջոկատներ օգտագործելու համար: Նա հիշեցնում էր մեծ վեզիրին, թե ինչ աղմուկ բարձրացրին Եվրոպայում և «այդքան մեծ անհաջողությունների» պատճառ հանդիսացան Թուրքիայի համար ոչ կանոնավոր զորքի գործողությունները Բուլղարիայում: Դեսպանը խնդրում էր մեծ վեզիրին «կանխել նման երևույթների կրկնումը» և թույլ չտալ Հուսսեյն փաշային մասնակցելու Սասունում տեղի ունեցող գործողություններին:69
Անմիջապես մյուս օրը մեծ վեզիրը պատասխանում է, որ քրդական ջոկատները տեղակայվելու են Մուշում` քաղաքի կայազորն ուժեղացնելու նպատակով, քանի որ հայերը
__________________________________
66 Նույն տեղում, էջ 10; Shahid Bey S. Islam, Turkey and Armenia
and How They Happened. St, Louis, 1898, pp. 198-199; Bliss E.M. Op. cit.,
pp. 368-373; Douglas R. Op. cit., p. 116; Лазарев Я.Д. Указ. соч., с. 34-35;
Тароян К.З. Народные движения в Сасуне и других районах Западной Армении в
90-х годах Х1Х в.: Автореф. дис... канд. ист. наук. - Ереван, 1966.
67 Դեռևս 1891 թ. հայերի կողմից պատրաստվող ապստամբության և Ռուսաստանից
սպասվող վտանգի վերաբերյալ Զեքքի փաշայի կեղծ զեկույցի հիման վրա Բարձր Դուռն
Աբդուլ Համիդի հաստատմանը ներկայացրեց 4-րդ բանակի յուրաքանչյուր 64 գումարտակների
զինվորների թիվն ավելացնել մինչև պատերազմական շրջանի քանակի, այսինքն` 800 մարդու:
Սուլթանի որոշման համաձայն, շատ կարճ ժամանակահատվածում, 4-րդ բանակի զինվորների
թիվը լրացվեց 2-րդ և 5-րդ բանակների հաշվին (ЦГВИА, ф. ВУА, д. 366, л. 23-24):
68 Turkey, No 1 (1895). Part 1..., p. 2.
69 Նույն տեղում, էջ 3-4:
[ էջ 286 ]
փորձելու են տարածել շարժումը նաև մյուս շրջաններում: Միաժամանակ նա հավաստիացնում էր Քարրիին, որ համիդիե գնդերը ամենևին էլ անկազմակերպ չեն և ղեկավարվում են թուրք սպաների կողմից, Ռուսաստանի կազակների օրինակով: Մեծ վեզիրը տեղեկացնում էր նաև, որ Զեքքի փաշան հրաման է ստացել «անկարգություններ թույլ չտալու» վերաբերյալ:70
Սուլթանական կառավարությունը երկար ժամանակ կարողացավ թաքցնել տեղեկատվությունը Սասունում տեղի ունեցած դեպքերի մասին և ծածկել հանցագործության հետքերը, ամբողջությամբ մեկուսացնելով շրջանն արտաքին աշխարհից: Սակայն արդեն հոկտեմբերի սկզբին Վանում փոխհյուպատոս Հոլվորդը ոչ պաշտոնական աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հիման վրա հաղորդում էր Սասունի շրջանում տեղի ունեցած ջարդի մասին:71 Քիմբերլին անմիջապես հանձնարարում է Քարրիին պահանջել իշխանություններից գործուղել Հոլվորդին Սասուն` դեպքերի իսկությունը պարզելու նպատակով:72 Հոկտեմբերի 9-ին Քարրին փոխանցում է բրիտանական կառավարության պահանջը մեծ վեզիրին, սակայն վերջինս, կասկածի տակ առնելով Հոլվորդի տեղեկատվության իսկությունը, մերժում է առաջարկը, պատճառաբանելով, որ բրիտանական հյուպատոսի ներկայությունը խռովարար շրջանում կդիտվի որպես Անգլիայի միջամտություն և պատճառ կհանդիսանա ապստամբության վերսկսման համար, որը ներկայումս ճնշված է: Նա խոստանում է դեսպանին թույլ տալ Հոլվորդին մեկնել Սասուն երկու ամսվա ընթացքում: Քարրին զգուշացնում էր մեծ վեզիրին, որ բրիտանական առաջարկի մերժումը զրկում է իր կառավարությանը նույնիսկ ամենաչնչին հնարավորությունից` որևէ կերպ հակազդելու իրադարձությունների մասին չափազանցված տեղեկությունների տարածմանն Անգլիայում: Մերժելով կոտորածի մասին վարկածը, մեծ վեզիրը պատասխանում է, որ Զեքքի փաշայի զեկուցագիրն արդեն իսկ ուղարկվել է դեսպան Ռուստեմ փաշային, համաձայն որի, գործողությունների ընթացքում կանայք և երեխաները դուրս են բերվել շրջանից: Ըստ մեծ վեզիրի, անասունների հոտերն ու տնային ունեցվածքը մնալու է իշխանությունների ձեռքին` մինչև նրանց տերերի վերադարձը: Մնացած մասը
__________________________________
70 Նույն տեղում, էջ 3:
71 Նույն տեղում, էջ 8:
72 Նույն տեղում, էջ 7:
[ էջ 287 ]
(այսինքն կոտորվածների սեփականությունը - Ա.Կ.) վաճառվելու է, իսկ հասույթը բաժանվելու է որպես օգնություն:73
Հոկտեմբերի 15-ին Քարրին Քիմբերլիին հաղորդում էր, որ Հոլվորդից ստացված նոր տեղեկությունների համաձայն, Բիթլիսի վիլայեթում տեղի ունեցած ՙվերջին հուզումները ճնշվել են թուրքական կառավարության կողմից մեծ դաժանությամբ: Կարծես թե կասկած չկա, որ սպանվել է մեծ թվով բնակիչ, շատերը փախել են, թողնելով իրենց հոտերն ու ունեցվածքը և շրջանն ամբողջությամբ զրկված է բնակչությունից՚: Ըստ Հոլվորդի, խոլերայի համաճարակի պատճառաբանությամբ իշխանությունները մեկուսացրել են շրջանը` Սասուն մեկնելու համար պետք էր անցնել հատուկ կարանտին:74
Նոյեմբերի 2-ին Քարրին հուշագիր է ներկայացնում սուլթանին, ուր Հոլվորդից ստացված տեղեկատվության հիման վրա ներկայացնում է Սասունի հայ բնակչության կոտորածի մանրամասները:75 Դեսպանը չէր կասկածում, որ ներկայացված փաստերը վիճարկվելու են և նույնիսկ հնարավոր է մերժվեն իշխանությունների կողմից, սակայն
__________________________________
73 Նույն տեղում, էջ 7-8:
74 Նույն տեղում, էջ 10:
75 Զեքքի փաշայի կողմից Բարձր Դռանն ուղղված զեկուցագրի համաձայն,
գործողությունների ընթացքում Սասունում սպանվել էր շուրջ հազար հայ (Davey R.
Turkey and Armenia. - The Fortnightly Review, 1895, vol. 63, p. 205), ըստ
այլ անկողմնակալ աղբյուրների` 5-12 հազ. (Peterson T. Turkey and Armenian Crisis.
- The Catholic World, 1895, vol. 61, p. 667; Douglas R. Op. cit., p. 116;
Shahid Bey S. Op. cit., p. 199): Իր զեկուցագրում Զեքքի փաշան գրում էր. «...Մենք
այնպես մաքրեցինք երկիրը, որ ապագայում նրանք (հուզումները - Ա.Կ.)...այլևս տեղի
ունենալ չեն կարող» (The Evil of the Turk. - The Outlook, 1895, vol. 52, August
24, p. 301):
Ամերիկացի հրապարակախոս Թեոդոր Պետերսոնն ընդգրկում էր Սասունի ջարդը 19-րդ դարի ընթացքում թուրք իշխանությունների կողմից իր հպատակների հանդեպ իրագործած կոտորածների ցանկում. 1822 թ.` 50 հազ. հույներ Էգեյան ծովի կղզիներում, 1850 թ.` 10 հազ. հայեր Մոսուլում, 1860 թ.` 11 հազ. սիրիացիներ Լիբանանում, 1876 թ.` 14 հազ. բուլղարացիներ Բուլղարիայում, 1877 թ.` 2 հազ. եզդիներ Մոսուլում, 1894 թ.` 12 հազ. հայեր Սասունում (Peterson T. Op. cit., p. 667):
[ էջ 288 ]
անհրաժեշտ էր համարում կազմակերպել համապատասխան հետաքննություն: Ըստ Քարրիի, ամբողջ պատասխանատվությունը կատարվածի համար ընկնում է Թահսին փաշայի, զորքի հրամանատար, գնդապետ Իսմաիլ բեյի և Մուշի գումարտակի հրամանատար, մայոր Սալիհի վրա: Դեսպանը հավատացած էր, որ հայերի ապստամբության մասին պնդումներն իրականությանը չեն համապատասխանում և կրկին պահանջում սուլթանական կառավարությունից անցկացնել դեպքերի անկախ հետաքննություն:76
Քարրիին ուղղված Աբդուլ Համիդի պատասխանում վերջինս մերժում էր Հոլվորդի տեղեկատվությունը Սասունի դեպքերի մասին, համարելով այն ոչ հավաստի: Սուլթանն իր զարմանքն էր հայտնում այն փաստի կապակցությամբ, որ Բրիտանիայի պաշտոնյաները քաջալերում են հայ «նիհիլիստների, սոցիալիստների ու անարխիստների» կառավարության դեմ ուղղված գործողությունները: Ըստ սուլթանի, ներկայումս մի քանի անգլիացի ճանապարհորդներ են գտնվում այդ շրջաններում, որոնք հրահրում են հայերին: Նա նմանեցնում էր տեղի ունեցող դեպքերը Բուլղարիայի իրադարձություններին, երբ բուլղարացիները «նույն պատմություններն էին հորինում» կառավարության մասին և պաշտպանություն հայցում բրիտանական կառավարությունից, որի հետևանքով Բուլղարիան այսօր ՙառանձին մարզ է՚: Սուլթանի համոզմամբ, նման բան տեղի ունենալ չի կարող հայերի պարագայում, քանի որ հայ բնակչությունը ցրված է և որևէ տեղ մեծամասնություն չի կազմում: Այսպիսով, շարունակում էր Աբդուլ Համիդը, նրանց սպասումներն իրականանալ չեն կարող, իսկ նրանց բոլոր չափազանցված և եվրոպական համակրանքի վրա հիմնված պատմությունները կեղեքումների և հալածանքների մասին նույնպես անօգուտ են: Ըստ սուլթանի, դժբախտաբար այս կեղծ տեղեկատվությունը տրվում է ընթերցողին հիմնականում բրիտանական մամուլի կողմից: Բնականաբար, նշում էր նա, որ օսմանյան կառավարությունը խիստ միջոցների է դիմում խռովարարների դեմ, որոնք դիմում են զենքի և դիմադրում իշխանություններին: Աբդուլ Համիդը որպես օրինակ է բերում բրիտանական իշխանությունների կողմից որդեգրած խստագույն միջոցները Հնդկաստանի և Եգիպտոսի խռովարար շարժումների դեմ:
__________________________________
76 Turkey, No 1 (1895). Part 1..., pp. 19-20.
[ էջ 289 ]
Նամակի վերջում, սակայն, սուլթանը տեղեկացնում էր, որ այնուամենայնիվ հանձնարարել է ներքին գործերի նախարարին կազմակերպել դեպքերի հետաքննություն և եթե բրիտանական դեսպանի տեղեկություններն իրոք համապատասխանեն իրականությանը, Բիթլիսի վալին կրելու է ողջ պատասխանատվությունը կատարվածի համար:77
Նոյեմբերի 7-ին Քիմբերլիի հետ ունեցած հանդիպման ընթացքում Ռուստեմ փաշան մեղադրում է բրիտանական կառավարությանը «դժգոհ հայերին» քաջալերելու մեջ: Հերքելով դեսպանի մեղադրանքը, նախարարը պատասխանում է, որ թուրքական կառավարությանը սպառնացող վտանգը գալիս է ոչ թե «ագիտատորներից», այլ«կաշառակեր և անբարոյական վարչակազմից»: Քիմբերլին հավատացած էր, որ սուլթանն անկեղծորեն ցանկանում է, որպեսզի հայերը հավասարապես արդար վերաբերմունքի արժանանան կառավարության կողմից, սակայն շատ դեպքերում տեղի իշխանու